Jak zachować prawo jazdy przy zarzucie prowadzenia pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego?

Jeśli podczas kontroli drogowej u kierowcy stwierdzono, że zawartość alkoholu 1 dm³ wydychanego powietrza przekracza 0,25 mg albo prowadzi do stężenia przekraczającego tę wartość Policjant obligatoryjnie zatrzymuje prawo jazdy takiego kierowcy. Obowiązek ten wynika z art. 135 § 1 pkt. 1 ustawy Prawo o ruchu drogowym zgodnie z którym: „Policjant zatrzyma prawo jazdy za pokwitowaniem w razie uzasadnionego podejrzenia, że kierujący znajduje się w stanie nietrzeźwości lub w stanie po użyciu alkoholu albo środka działającego podobnie do alkoholu”. Następnie zatrzymane prawo jazdy Policja przekazuje w ciągu 7 dni sądowi (co do zasady w sprawie o wykroczenie), prokuratorowi (co do zasady w sprawie o przestępstwo) lub staroście. W ciągu 14 dni od dnia otrzymania prawa jazdy prokurator (w toku postępowania przygotowawczego) albo sąd (po przekazaniu sprawy do sądu), a w sprawie o wykroczenie – sąd właściwy do rozpoznania sprawy wydaje postanowienie o zatrzymaniu prawa jazdy, na które przysługuje zażalenie. Zażalenie składa się w terminie 7 dni od dnia otrzymania postanowienia o zatrzymaniu prawa jazdy.

Zgodnie z art. 178 a Kodeksu karnego: „Kto, znajdując się w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, prowadzi pojazd mechaniczny w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.” Na tym jednak nie koniec ponieważ, na podstawie art. 42 § 2 Kodeksu karnego sąd orzeka, na okres nie krótszy niż 3 lata, zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów albo pojazdów określonego rodzaju, a na podstawie 43 a § 2 Kodeksu karnego orzeka świadczenie pieniężne na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w wysokości co najmniej 5 000 złotych.

Zakaz prowadzenia pojazdów na okres nie krótszy niż 3 lata i świadczenie pieniężne w kwocie co najmniej 5 000 zł. są obligatoryjne, co oznacza, że w przypadku skazania za przestępstwo z art. 178 a Kodeksu karnego sąd nie ma żadnej możliwości złagodzenia, czy też odstąpienia od wymierzenia wymienionych środków karnych.

Jak bronić się w takiej sytuacji?

Przede wszystkim należy bronić się przed skazaniem, albowiem nie w każdej sytuacji, gdy badanie wykaże stan nietrzeźwości możliwe będzie przypisanie kierowcy odpowiedzialności za przestępstwo z art. 178a Kodeksu karnego.

Przestępstwo z art. 178a Kodeksu karnego jest przestępstwem umyślnym – może być popełnione zarówno wtedy, gdy sprawca chce je popełnić (zamiar bezpośredni) jak i również wtedy, gdy sprawca jedynie godzi się na jego popełnienie (zamiar ewentualny). Aby doszło do popełnienia przestępstwa z art. 178a Kodeksu karnego sprawca musi wiedzieć (mieć świadomość), że znajduje się w stanie nietrzeźwości (lub pod wpływem środków odurzających) i pomimo tego musi podjąć się prowadzenia pojazdu w tym stanie. Oznacza to, że jeśli kierowca, który znajduje się w stanie nietrzeźwości (lub pod wpływem środków odurzających) nie wie o tym, że alkohol (środek odurzający) nadal znajduje się w jego organizmie nie popełnia przestępstwa określonego w art. 178a Kodeksu karnego. Okoliczność, czy sprawca miał świadomość, że jest w stanie nietrzeźwości (lub pod wpływem środka odurzającego) ustala się na podstawie objawów zewnętrznych: stan rozwoju umysłowego, ilość spożytego alkoholu (lub środków odurzających), doświadczenie w spożywaniu tego rodzaju środków.

W jakich sytuacjach możliwe jest dokonanie ustalenia, że kierowca nie miał świadomość co do pozostawania w stanie nietrzeźwości?

Można wyobrazić sobie sytuację, gdy po spożyciu alkoholu kierowca przyjmuje leki, które powodują znaczne spowolnienie procesu metabolizowania alkoholu we krwi. O tym fakcie kierowca nie ma jednak wiedzy, błędnie myśląc, że alkohol uległ już rozkładowi, co powoduje, że wsiada on do pojazdu będąc nadal w stanie nietrzeźwości. W takiej sytuacji nie można przypisać takiemu kierowcy odpowiedzialności za przestępstwo określone w art. 178a Kodeksu karnego.

„Nie można przypisać sprawcy popełnienia przestępstwa określonego w art. 178a w wypadku, gdy miał podstawy sądzić, że spożyty przez niego alkohol – ze względu na znaczny upływ czasu od jego wprowadzenia do organizmu – uległ spaleniu, a nie nastąpiło to z powodu zbyt powolnego metabolizmu, o którym sprawca nie wiedział.” Ustawa nie przewiduje odpowiedzialności za nieumyślne prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego. Wprawdzie nie sposób wyobrazić sobie prowadzenia pojazdu nieumyślnie, ale nieumyślnością może być objęty stan nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego. (tak: Marian Filar, Kodek karny. Komentarz Warszawa 2012, s. 878).

Co to oznacza dla kierowcy, który wsiadł za kierownicę nie wiedząc, że znajduje się w stanie nietrzeźwości?

W takim wypadku kierowca ponosi odpowiedzialność za wykroczenie z art. 87 § 1 lub § 2 Kodeksu wykroczeń. Wykroczenie to ma bowiem miejsce, gdy sprawca prowadzi pojazd po użyciu alkoholu lub podobnie działającego środka działając umyślnie (w obu zamiarach) jak i nieumyślnie (dotyczy stanu po użyciu). W takiej sytuacji, na podstawie art. 29 § 1 Kodeksu wykroczeń, zakaz prowadzenia pojazdów wymierza się w miesiącach lub latach, na okres 6 miesięcy do 3 lat.

W związku z tym istnieje szansa na znaczne skrócenie okresu zatrzymania prawa jazdy do minimalnego okres 6 miesięcy.

Ponadto, na podstawie art. 39 § 1 Kodeksu wykroczeń, w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie można odstąpić od orzeczenia zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych.

Na uwagę zasługuje również instytucja warunkowego umorzenia postępowania karnego określona w art. 66 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem: „Sąd może warunkowo umorzyć postępowanie karne, jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa.”

Jakie są zalety warunkowego umorzenia postępowania karnego w sytuacji zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 178a Kodeksu karnego?

Przede wszystkim sąd może orzec zakaz prowadzenia pojazdów od roku do lat 2 – z tym zastrzeżeniem, że jest to jedynie możliwość, a nie obowiązek sądu. W przypadku warunkowego umorzenia postępowania karnego możemy zatem wnioskować albo o zaniechanie orzekania zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych, albo orzeczenie go na minimalny okres 1 roku. Stanowi to zatem istotne udogodnienie w stosunku do ogólnej zasady, że przypadku skazania za przestępstwo z art. 178a Kodeksu karnego minimalny okres „zatrzymania” prawa jazdy wynosi aż 3 lata.

Jakie okoliczności mogą przekonać sąd o zasadności warunkowego umorzenia postępowania karnego?

Jako przykład można wskazać prowadzenie pojazdu mechanicznego mało uczęszczaną drogą, gdzie istnieje niskie natężenie ruchu (np. polna droga). Warto powoływać się również na to, że kierowca zamierzał przebyć (i faktycznie przebył) niewielki odcinek drogi. Ponadto prowadzenie pojazdu o niewielkich gabarytach (np. motorower) – być może nawet pojazdu „własnej konstrukcji”. Nie bez znaczenia jest również ilość spożytego alkoholu i wielkość przekroczenia jego dopuszczalnego stężenia, a także okoliczność, że kierowca jechał sam nie narażając innych na niebezpieczeństwo. W toku postępowania należy wykazać skruchę zwracając uwagę na szczególne znaczenie uprawnienia do prowadzenia samochodu dla wykonywanej pracy zarobkowej, co może mieć istotne znaczenie, zwłaszcza gdy kierowca jest wyłącznym żywicielem rodziny.

Co jednak, gdy sąd nie przychyli się do wniosku o warunkowe umorzenie postępowania karnego orzekając tym samym co najmniej 3-letni okres zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych?

Wówczas z pomocą przychodzi art. 182a Kodeksu karnego wykonawczego zgodnie z którym jeżeli zakaz prowadzenia pojazdów był wykonywany przez okres co najmniej połowy orzeczonego wymiaru (czyli w przypadku skazania – minimalnie przez okres 1,5 roku), sąd może orzec o dalszym wykonywaniu tego zakazu w postaci zakazu prowadzenia pojazdów niewyposażonych w blokadę alkoholową – pod warunkiem, że postawa, właściwości i warunki osobiste sprawcy oraz zachowanie w okresie wykonywania środka karnego uzasadniają przekonanie, że prowadzenie pojazdu przez tę osobę nie zagraża bezpieczeństwu w komunikacji.

Innymi słowy sąd, który wydał wyrok w pierwszej instancji zmienia sposób wykonywania zakazu prowadzenia pojazdów postanawiając, że zakaz dotyczy tylko prowadzenia pojazdów niewyposażonych w blokadę alkoholową. Decyzja sądu ma przy tym charakter fakultatywny, co oznacza, że sąd może, ale nie musi przychylić się do wniosku skazanego kierowcy. Jeżeli jednak skazany kierowca rażąco narusza porządek prawny (np. popełnił przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji) sąd może orzec o uchyleniu sposobu wykonywania zakazu prowadzenia pojazdów w postaci zakazu prowadzenia pojazdów bez blokady alkoholowej.

Reasumując, istnieje wiele sposobów obrony przed orzeczeniem zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych. W sytuacji, gdy pomiar w sposób bezsporny wskazuje na to, że w chwili prowadzenia pojazdu kierowca znajdował się w stanie nietrzeźwości można powoływać się na brak świadomości co do znajdowania się w tym stanie. Zyskujemy zmianę kwalifikacji prawnej z przestępstwa na wykroczenie z minimalnym zakazem prowadzenia pojazdów mechanicznych w wymiarze 6 miesięcy. Ponadto, w takiej sytuacji, sąd może w ogóle odstąpić od orzekania zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych. Kierowca może również wnosić o warunkowe umorzenie postępowania karnego z jednoczesnym zaniechaniem orzekania zakazu prowadzenia pojazdów – względnie orzeczenie go w minimalnym zakresie (1 rok). W przypadku skazania, po upływie połowy orzeczonego zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych, skazany kierowca może złożyć wniosek o zmianę sposobu jego wykonywania na zakaz prowadzenia pojazdów bez blokady alkoholowej. Niezwykle istotna jest tutaj rola obrońcy, który zwróci uwagę sądu na istotne w sprawie okoliczności i doprowadzi sprawę do korzystnego rozstrzygnięcia.